Jak rozpoznać infekcję gardła – objawy, metody diagnozy, leczenie

By Redakcja

Na infekcje gardła chorują dzieci i dorośli. Dolegliwości mogą zostać wywołane przez wirusy lub bakterie. Z uwagi na różnice w leczeniu zakażeń wirusowych i bakteryjnych, konieczne jest dobre rozpoznanie przyczyn choroby. Jakie objawy daje zapalenie gardła? Jak się je diagnozuje i leczy? Wyjaśniamy.

Spis treści:

Ból gardła - powszechny objaw infekcji

Ból gardła to powszechnie występujący objaw, który często wynika z infekcji wirusowych lub bakteryjnych. Może być łagodny lub bardzo silny i przeszkadzać w mówieniu, czy połykaniu. Ból czasami atakuje całe gardło, innym razem tylko jedną stronę. Skarżą się na niego dzieci i dorośli [1].

Czym charakteryzuje się ostre zapalenie gardła?

Stan zapalny błony śluzowej gardła to stan, w którym występuje obrzęk, zaczerwienienie i ból w gardle, często obejmujący migdałki podniebienne. Typowe objawy ostrego zapalenia gardła to [2]:

  • drapanie,
  • dyskomfort,
  • ból gardła,
  • problematyczne, bolesne połykanie,
  • zaczerwienienie błony śluzowej gardła.

Zazwyczaj tym symptomom towarzyszą inne objawy, które wskazują na rodzaj infekcji.

Wirusowe zapalenie gardła – objawy

Wirusowe zapalenie gardła atakuje dorosłych i dzieci najczęściej. Odpowiada za blisko 85% wszystkich infekcji gardła [3]. W infekcji wirusowej zwykle występują takie objawy jak [2]:

  • kaszel,
  • wodnisty katar i zatkany nos,
  • biegunka,
  • bóle mięśniowe,
  • zapalenie spojówek,
  • chrypka.

Wirusowe zapalenie gardła – przyczyny

Wirusowe zapalenie gardła to najczęstsza przyczyna bólu gardła u dzieci i dorosłych – odpowiada za 70–85% przypadków ostrego zapalenia gardła i migdałków u dzieci powyżej 3. roku życia i aż 90–95% przypadków u dorosłych. Najczęściej wywołują je rynowirusy, koronawirusy, adenowirusy, wirusy grypy i paragrypy, a także wirus Epsteina-Barra (odpowiedzialny za mononukleozę zakaźną), wirus Coxsackie, herpes simplex i wirus RSV (syncytialny).

Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową – poprzez wdychanie powietrza zawierającego cząsteczki wirusa, np. po kichnięciu lub kaszlnięciu osoby chorej. Możliwe jest również przeniesienie wirusa poprzez bezpośredni kontakt z wydzieliną z nosa i gardła, a także przez zanieczyszczone powierzchnie i ręce. Okres inkubacji, czyli czas od zakażenia do pojawienia się objawów, wynosi zazwyczaj od 1 do 6 dni, w zależności od rodzaju wirusa. [4]

Wirusowe ostre zapalenie gardła – leczenie

Infekcja wirusowa jest zakaźna 1-2 dni przed wystąpieniem objawów i może trwać do 3 tygodni po ich wystąpieniu, w zależności od konkretnego wirusa, który wywołał zakażenie (z wyjątkiem zakażenia EBV, gdzie okres wylęgania jest zwykle dłuższy). Wirusowe zapalenie gardła zazwyczaj ustępuje samoistnie w ciągu 3–7 dni. Leczenie polega wyłącznie na łagodzeniu objawów. [4]

Bakteryjne zapalenie gardła

Zapalenie gardła i migdałków o etiologii bakteryjnej jest rzadsze niż wirusowe, jednak może prowadzić do poważniejszych powikłań. Najczęściej za bakteryjne zapalenie gardła odpowiada paciorkowiec ß-hemolizujący grupy A (PBHA), zwłaszcza u dzieci w wieku 5-15 lat. Rzadziej przyczyną są inne bakterie, np. Fusobacterium necrophorum czy Arcanobacterium haemolyticum – one częściej wywołują objawy u osób dorosłych oraz nastolatków [5].

Bakteryjne zapalenie gardła – objawy anginy

Angina paciorkowcowa, czyli bakteryjne zapalenie gardła wywołane przez PBHA, charakteryzuje się nagłym początkiem i silnym bólem gardła, który nasila się przy połykaniu. Często towarzyszy mu gorączka powyżej 38°C, ból głowy, a u dzieci mogą wystąpić także bóle brzucha, nudności i wymioty.

Podczas badania widoczne jest czerwone gardło i migdałki podniebne, które są obrzęknięte. Charakterystyczne są białokremowe, wyraźnie odgraniczone skupiska wysięku ropnego na powiększonych migdałkach (ropne naloty). Języczek podniebienny jest krwistoczerwony i obrzęknięty. Na początku choroby język może być obłożony, a następnie staje się malinowy. Czasami pojawiają się wybroczyny na błonie śluzowej podniebienia i często obserwuje się tkliwe, powiększone węzły chłonne szyjne przednie. Bakteryjne zapalenie gardła charakteryzuje się brakiem kaszlu i kataru. [5]

Bakteryjne zapalenie gardła – leczenie

Osoba z bakteryjnym zapaleniem gardła wywołanym przez PBHA przestaje być zakaźna 24 godziny po rozpoczęciu skutecznej antybiotykoterapii. Jeśli antybiotyk nie jest stosowany, okres zakaźności trwa około 7 dni od ustąpienia objawów.

W przypadku potwierdzonego bakteryjnego zapalenia gardła konieczne jest leczenie antybiotykami. Preferowanym lekiem jest penicylina fenoksymetylowa (V). w przypadku nadwrażliwości na penicylinę (inną niż typu I), alternatywnie stosuje się cefalosporyny I generacji, takie jak cefadroksyl lub cefaleksyna. Jeżeli występuje nadwrażliwość także na antybiotyki ß-laktamowe lub skłonność do nawracających infekcji – innym rozwiązaniem są makrolidy (erytromycyna, klarytromycyna, azytromycyna) lub klindamycyna. [5]

Diagnostyka zapalenia gardła

Pierwszą metodą diagnostyczną, którą wykorzystuje lekarz, jest przeprowadzanie wywiadu z pacjentem i wykonanie badania przedmiotowego. W celu rozróżnienia przyczyny ostrego zapalenia gardła stosowana jest punktowa skala Centora/McIsaaca. Narzędzie to pozwala ocenić prawdopodobieństwo zakażenia Streptococcus pyogenes na podstawie objawów klinicznych i wieku.

Za obecność gorączki powyżej 38°C, powiększenie i tkliwość przednich węzłów chłonnych szyi, brak kaszlu oraz obrzęk lub wysięk na migdałkach przyznaje się po jednym punkcie. Dodatkowy punkt dolicza się u dzieci w wieku od 3 do 14 lat, natomiast osoby powyżej 45. roku życia otrzymują punkt ujemny. Interpretacja przebiega następująco: [5]

  • wynik 0-1 sugeruje infekcję wirusową i nie wymaga dalszych badań;
  • wynik 2-3 wskazuje na konieczność wykonania szybkiego testu antygenowego lub posiewu;
  • 4 punkty, zwłaszcza jeśli objawy są nasilone, są wskazaniem do rozpoczęcia antybiotykoterapii, nawet przed uzyskaniem wyników badań.

Badania pomocnicze

W diagnostyce zapalenia gardła mogą być przydatne także dodatkowe testy:

  • szybki test antygenowy PBHA (Streptococcus pyogenes) na podstawie wymazu z gardła;
  • posiew wymazu z gardła, zlecany przy podejrzeniu anginy paciorkowcowej, błonicy (C. diphtheriae), anginy Plauta-Vincenta, gonorrhoeae, F. necrophorum, materiał pobiera się z migdałków i tylnej ściany gardła, unikając kontaktu z językiem i policzkami.
  • morfologia krwi z rozmazem i CRP.

W sytuacji podejrzenia mononukleozy zakaźnej, zwłaszcza u młodzieży i młodych dorosłych, warto rozważyć badanie serologiczne w kierunku wirusa Epsteina-Barr. W okresie jesienno-zimowym coraz częściej wykonuje się także testy w kierunku grypy, RSV czy SARS-CoV-2. [5]

Jak odróżnić infekcję bakteryjną od wirusowej?

Choć objawy zapalenia wirusowego i bakteryjnego mogą być podobne, istnieją pewne różnice, które pomagają wstępnie je rozróżnić.

Tabela porównawcza objawów wirusowego i bakteryjnego zapalenia gardła [5]

Cecha Wirusowe zapalenie gardła Bakteryjne zapalenie gardła
Początek Stopniowy Nagły i ostry
Temperatura Gorączka niska lub brak Wysoka (powyżej 38∘C)
Katar Często obecny, wodnisty Rzadko obecny
Kaszel Często obecny Zazwyczaj brak
Nalot na migdałkach Rzadko Często obecny
Węzły chłonne Niewielkie powiększenie Powiększone i tkliwe
Biegunka/wymioty Czasem obecne
(szczególnie u dzieci)		 Częściej u dzieci

Co na bolące gardło? Leczenie objawowe, antybiotyki i domowe metody

Ból gardła to jeden z najczęstszych objawów infekcji górnych dróg oddechowych, zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Niezależnie od przyczyny – wirusowej czy bakteryjnej – łagodzenie dolegliwości jest ważnym elementem leczenia. Postępowanie terapeutyczne zależy jednak od etiologii i nasilenia objawów. Inaczej przebiega leczenie w zapaleniu o podłożu wirusowym, inaczej w przypadku anginy paciorkowcowej.

Leczenie objawowe w zapaleniu wirusowym

W wirusowym zapaleniu gardła wykorzystuje się wyłącznie leczenie objawowe. Chodzi o to, by objawy zapalenia gardła nie doskwierały tak mocno pacjentowi i w końcu ustąpiły. Zalecenia dotyczące leczenia objawowego obejmują:

  • odpoczynek i dużą objętość płynów, co jest szczególnie ważne w przypadku gorączki;
  • stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, takich jak paracetamol lub niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSLPZ, np. ibuprofen), w standardowych dawkach;
  • preparaty w aerozolu lub do ssania o miejscowym działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym (np. zawierające flurbiprofen, benzydaminę, lidokainę, salicylan choliny).

Pamiętaj, że w przypadku wirusowego zapalenia gardła nie należy stosować antybiotyków. [4, 5]

Antybiotykoterapia w zapaleniu bakteryjnym

Na bakteryjne zapalenie błony śluzowej gardła o etiologii paciorkowcowej wskazana jest antybiotykoterapia. Lekiem pierwszego rzutu są antybiotyki z grupy penicylin (fenoksymetylopenicylina) [2]. Przyjmuje się je przez 10 dni, by skrócić czas choroby i zapobiec ewentualnym powikłaniom [3]. Równolegle z antybiotykoterapią można stosować tabletki do ssania Chlorchinaldin VP, które wspomagają leczenie, bo działają m.in. na paciorkowce [6].

Domowe sposoby na ból gardła

Domowe sposoby na ból gardła obejmują m.in. płukanie gardła i jamy ustnej wodą z solą. Warto wykonywać również inhalacje izotonicznym roztworem soli.

Leczenie przewlekłego zapalenia gardła polega głównie na usunięciu czynnika wywołującego dolegliwości. W niektórych sytuacjach może wymagać nawet zmiany środowiska pracy. W przypadku postaci zanikowej pomocne bywają roztwory jodyny, a przerostowej – punktowe stosowanie roztworu azotanu srebra.

W terapii wspomagającej ważne miejsce zajmują nawilżające inhalacje, aplikacja oleistych preparatów na przesuszoną śluzówkę oraz rezygnacja z używek, takich jak mocny alkohol i papierosy, które dodatkowo ją podrażniają. [2]

Inne rodzaje zapalenia gardła

Warto pamiętać, że ból gardła może świadczyć nie tylko o zwykłej infekcji. Różne inne choroby współwystępują z dolegliwościami odczuwanymi w obrębie gardła i jamy ustnej. Należą do nich m.in. grzybicze zapalenie gardła, które: najczęściej atakuje niemowlęta i osoby z obniżoną odpornością (np. zakażone wirusem HIV) [6].

Zapalenie gardła alergiczne, drażniące, refluksowe

Choć najczęstszą przyczyną zapalenia gardła są infekcje wirusowe i bakteryjne, nie każdy ból gardła ma podłoże zakaźne. W praktyce lekarskiej coraz częściej spotyka się przewlekłe, nieinfekcyjne formy zapalenia, które bywają trudniejsze do rozpoznania i leczenia. Utrzymujące się dolegliwości mogą wynikać z alergii, długotrwałej ekspozycji na czynniki drażniące, a także z choroby refluksowej przełyku. [2, 7]

Alergiczne zapalenie gardła – przyczyny i leczenie

Alergiczne zapalenie gardła jest często związane z alergią pokarmową lub wziewną i występuje u znacznego odsetka osób z rozpoznanym alergicznym nieżytem nosa. Do typowych alergenów zalicza się kurz, pyłki roślin, sierść zwierząt, ale także niektóre pokarmy – jaja, seler, marchew, orzechy czy miód. Dolegliwości nasilają się zwykle po kontakcie z alergenem i mają charakter nawracający. Może towarzyszyć temu uczucie przeszkody w gardle, drapanie, świąd, trudności w przełykaniu śliny lub pokarmów, a czasem również suchy kaszel.

W diagnostyce pomocne są testy skórne oraz dieta eliminacyjna i prowokacyjna. Leczenie polega przede wszystkim na unikaniu alergenu, a także stosowaniu leków przeciwhistaminowych i miejscowych preparatów łagodzących objawy. [2,7]

Drażniące zapalenie gardła – czynniki środowiskowe

Przewlekłe zapalenie gardła (postać prosta, zanikowa, przerostowa) to efekt długotrwałego oddziaływania niekorzystnych czynników środowiskowych, takich jak suche powietrze, dym tytoniowy, pyły, opary chemiczne czy nadmierne używanie głosu. Wyróżnia się: [2]

  • przewlekłe proste zapalenie gardła – objawia się uczuciem obecności ciała obcego w gardle, gęstą wydzieliną spływającą po tylnej ścianie gardła, okresowym kaszlem i potrzebą odkrztuszania;
  • przewlekłe zanikowe zapalenie gardła – częste u osób starszych, charakteryzuje się wysuszeniem i przerzedzeniem błony śluzowej, prowadzącym do pieczenia, drapania, nawracającego odkrztuszania i uczucia „szorstkiego” gardła;
  • przewlekłe przerostowe zapalenie gardła – charakteryzuje się pogrubieniem i zaczerwienieniem błony śluzowej gardła, obecnością powiększonych grudek chłonnych na tylnej ścianie, trudnościami w przełykaniu, uporczywym odchrząkiwaniem oraz wzmożonym odruchem wymiotnym.

Refluksowe zapalenie gardła – mechanizm i zalecenia

Zapalenie gardła może być również skutkiem refluksu żołądkowo-przełykowego lub krtaniowo-gardłowego. W tej postaci dochodzi do cofania się treści żołądkowej do górnych dróg oddechowych, które prowadzi do podrażnienia błony śluzowej gardła. Rozpoznanie ustala się na podstawie wywiadu oraz konsultacji laryngologicznej i gastrologicznej. Leczenie obejmuje modyfikację diety (unikanie ostrych przypraw, kawy, alkoholu, spożywania posiłków późnym wieczorem) oraz farmakoterapię z zastosowaniem inhibitorów pompy protonowej. [7]

Profilaktyka zapalenia gardła

Aby zapobiegać infekcjom gardła i stanom zapalnym, należy wzmocnić odporność organizmu i ograniczyć narażenie na czynniki drażniące oraz patogeny. Działania profilaktyczne obejmują unikanie dymu tytoniowego oraz częste i dokładne mycie rąk, które pozwala ograniczyć przenoszenie wirusów i bakterii. Zadbaj o utrzymanie odpowiedniego nawilżenia błony śluzowej gardła poprzez nawilżanie powietrza. Warto również rozważyć szczepienia ochronne, takie jak szczepienie przeciwko grypie, które może zmniejszyć ryzyko wirusowego zapalenia gardła. U osób z alergicznym zapaleniem gardła, podstawą profilaktyki jest unikanie alergenów w celu minimalizowania podrażnień. [2, 8]

Najczęściej zadawane pytania o infekcje gardła:

1. Jak szybko rozpoznać i leczyć infekcje gardła?

Na zapalenie gardła o etiologii wirusowej wskazują brak gorączki lub stan podgorączkowy, obecność kataru i kaszlu oraz bóle mięśniowe i zapalenie spojówek. Wówczas wystarczy płukanie jamy ustnej i gardła wodą z solą oraz przyjmowanie tabletek do ssania. Czasami stosuje się leki przeciwzapalne i przeciwbólowe leki bez recepty. Z kolei nagły początek choroby, wysoka gorączka, powiększenie węzłów chłonnych na szyi i szybki rozwój infekcji wskazują na objawy bakteryjnego zakażenia, np. objawy anginy. W takiej sytuacji należy przyjmować antybiotyk przepisany przez lekarza.

2. Ile trwa infekcja gardła?

Zapalenie gardła o podłożu wirusowym utrzymuje się przez 3-4 dni, maksymalnie tydzień. Paciorkowcowe zapalenie gardła wymaga dłuższego leczenia (przez 10 dni), a późno zdiagnozowane może dokuczać nawet przez dwa tygodnie.

3. Czy zapalenie gardła może samo przejść?

Infekcja wirusowa, w której objawy nie mają dużego nasilenia, mija sama po kilku dniach. Choroba o podłożu bakteryjnym nie przechodzi sama i wymaga odpowiedniego leczenia [7].

4. Jak długo trwa zapalenie gardła i kiedy przestaje być zakaźne?

Wirusowe zapalenie gardła trwa 3–7 dni i może być zakaźne nawet do 3 tygodni. Angina paciorkowcowa ustępuje w 3–4 dni, a chory przestaje zarażać po 24 godzinach od rozpoczęcia antybiotyku. [5]

5. Czy można bezpiecznie stosować leki OTC u dzieci?

Tak, pod warunkiem stosowania odpowiednich dawek. Paracetamol i ibuprofen są bezpieczne, ale należy je podawać dziecku zgodnie z zaleceniami. U dzieci powyżej 6. roku życia można ostrożnie stosować tabletki do ssania. U młodszych – lepiej aerozole lub syropy. [5]

6. Jakie są powikłania nieleczonej anginy paciorkowcowej?

Nieleczona angina paciorkowcowa może prowadzić do poważnych powikłań – zarówno wczesnych, jak i późnych. Wśród powikłań ropnych wymienia się ropień okołomigdałkowy, ropne zapalenie węzłów chłonnych, zapalenie ucha środkowego i zatok przynosowych. W dłuższej perspektywie może dojść do powikłań o podłożu immunologicznym, takich jak gorączka reumatyczna czy ostre kłębuszkowe zapalenie nerek. Rzadko zdarzają się też poważniejsze stany, jak bakteriemia (obecność bakterii we krwi), zapalenie płuc czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. [5]

Bibliografia:

  1. Wiercińska M., Ból gardła – przyczyny, objawy, leczenie i domowe sposoby, 2022 (witryna internetowa: https://www.mp.pl/pacjent/objawy/105644,bol-gardla (dostęp: 11.01.2024)).
  2. Zagor M. i in., Ostre i przewlekłe zapalenie gardła, 2018 (witryna internetowa: https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-jamy-ustnej-i-gardla/179684,ostre-i-przewlekle-zapalenie-gardla (dostęp: 11.01.2024)).
  3. Gowin E., Horst-Sikorska W., Leczenie zapalenia gardła bez antybiotyku – czy to możliwe?, Farmacja Współczesna 2012; 5: 83-89.
  4. Kalicki, B., Milart, J., Wachnicka‑Bąk, A., Placzyńska, M., & Jung, A. (2012). Ból gardła–kiedy leczenie objawowe jest wystarczające?. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 8(2), 107-110.
  5. Szenborn, L., Sawiec, P., Mrukowicz, J., Ostre zapalenie gardła i migdałków u dzieci. Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/301141,ostre-zapalenie-gardla-i-migdalkow-u-dzieci [Dostęp online: 20.06.2025]
  6. ChPL Chlorchinaldin VP (witryna internetowa: /chlorchinaldin-vp/ (dostęp: 11.01.2024)).
  7. Zagor M. i in., Zapalenie gardła i migdałków, 2015 ( (witryna internetowa: https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-jamy-ustnej-i-gardla/show.html?id=106167dostęp: 11.01.2024)).
  8. Gładysz, A., & Sawiec, P., Choroba przeziębieniowa (przeziębienie). Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.1.2. [Dostęp online: 20.06.2025]
Editorial Team

Redakcja

Treści są pisane przez Redakcję serwisu na bazie wiarygodnych materiałów, zamieszczonych w sekcji Bibliografia. Od wielu lat zajmujemy się tematyką zdrowotną, szczególnie tematem infekcji jamy ustnej i gardła.