Jedną z ważnych struktur anatomicznych człowieka w obrębie jamy ustnej i szyi jest gardło. Narząd ten umożliwia transport powietrza oraz spożywanych płynnych i stałych pokarmów do organizmu. Gardło dzieli się na trzy główne części i jest również podatne na choroby. Zobacz, co warto o nim wiedzieć.
Spis treści:
- Czym jest gardło?
- Anatomiczne części gardła
- Jakie mięśnie, naczynia i nerwy występują w gardle?
- Jakie funkcje pełni gardło?
- Co robić, gdy boli gardło?
Czym jest gardło?
Gardło (pharynx) to narząd rozciągający się od podstawy czaszki do poziomu chrząstki pierścieniowatej VI kręgu szyjnego [1]. Stanowi początkowy odcinek drogi oddechowej i pokarmowej. To właśnie w tym miejscu krzyżują się te drogi [2]. Budową przypomina tubę mięśniowo-włóknistą. Gardło ma długości około 13-14 cm i największej szerokości 4-5 cm na wysokości kości gnykowej [3]. Od tyłu ogranicza je kręgosłup, a od przodu takie elementy jak jama nosowa, jama ustna oraz krtań.
Anatomiczne części gardła
W gardle znajdują się trzy poziomy, części: nosowa, ustna i krtaniowa.
- Gardło górne, czyli część nosowa gardła (nasopharynx) rozciągająca się od podstawy czaszki do poziomu podniebienia miękkiego. W tej części znajduje się migdałek gardłowy (tzw. trzeci migdał) oraz połączenie ucha środkowego z nosogardłem (ujście gardłowe trąbki słuchowej) [3].
- Gardło środkowe, czyli część ustna (oropharynx), którą można łatwo zauważyć i obserwować jej wygląd po otworzeniu jamy ustnej. Od przodu ograniczają je przedni i tylny łuk podniebienny, między którymi znajduje się migdałek podniebienny, czyli skupisko tkanki limfatycznej [3]. Ta część gardła pełni istotną rolę w procesie połykania i to najczęściej ona dokucza, gdy pojawia się ból gardła przy przełykaniu.
- Gardło dolne, czyli część krtaniowa gardła (laryngopharynx) zlokalizowana na poziomie krtani, która dalej przechodzi w przełyk [3].
Warstwy ściany gardła
Gardło, tak jak i jama ustna, od środka jest pokryte błoną śluzową. Wszystkie struktury oprócz części nosowej wyściełanej nabłonkiem migawkowym, pokrywa nabłonek wielowarstwowy płaski. Pod nim znajduje się błona mięśniowa, w której są mięśnie zebrane w kilka grup. Błonę śluzową z mięśniówką łączy tkanka podśluzowa połączona z trzema kośćmi czaszki przy podstawie i powięzią gardłowo-podstawną w górnej części gardła [3]. Tkanka podśluzowa zawiera gruczoły śluzowo-surowicze, które odpowiadają za nawilżanie śluzówki [1].
Wszystkie te elementy od zewnątrz pokrywa włóknista błona zewnętrzna – łącznotkankowa. Jest ona szczególnie ważna w medycynie, ponieważ to jej wygląd pozwala ocenić patologie i zdiagnozować np. zapalenie gardła. To właśnie w tej tkance powstają ropnie zagardłowe [3].
Jakie mięśnie, naczynia i nerwy występują w gardle?
Gardło przypomina worek mięśniowo-włóknisty [1], który jest unaczyniony i unerwiony.
Mięśnie gardła
W gardle występują mięśnie poprzecznie prążkowane. Od wewnątrz są to mięśnie podłużne tzw. dźwigacze, a od zewnątrz warstwy okrężne mięśni, czyli zwieracze [4].
- Mięśnie dźwigacze w tym mięsień rylcowo-gardłowy (stylopharyngeus) i mięsień podniebienno-gardłowy (palatopharyngeus), które mają stały przyczep do powierzchni czaszki. Unoszą gardło poprzez jego kurczenie się i skracanie.
- Mięśnie zwieracze dzielą się na trzy grupy: górne, środkowe i dolne. Ich zadaniem jest zwężanie gardła [3].
Naczynia w gardle
Za unaczynienie gardła odpowiadają [3]:
- tętnica gardłowa (gałąź tętnicy szyjnej zewnętrznej);
- gałązki tętnic: podniebiennej zstępującej i wstępującej, tarczowej górnej oraz gardłowej najwyższej.
Unerwienie gardła
Za unerwienie gardła odpowiadają [3]:
- nerwy czuciowe odchodzące od nerwu trójdzielnego w błonie śluzowej części nosowej gardła;
- nerwy wychodzące z nerwu językowo-gardłowego w błonie śluzowej gardła środkowego;
- nerwy odchodzące od nerwu błędnego w części krtaniowej gardła;
- nerw językowo-gardłowy w mięśniach dźwigaczach gardła;
- gałąź nerwu błędnego w mięśniach dźwigaczach gardła.
Gardło otrzymuje swoje unerwienie aferentne (czuciowe) i eferentne (ruchowe) z nerwów językowo-gardłowego i błędnego najczęściej poprzez splot gardłowy. Składa się on z nerwów czuciowych, ruchowych i współczulnych [3].
Pierścień Waldeyera
W obrębie błony śluzowej gardła znajdują się skupiska tkanki chłonnej, które tworzą pierścień limfatyczny gardła, czyli pierścień chłonny Waldeyera. Jest to integralna część układu odpornościowego, w której skład wchodzą [5]:
- migdałki podniebienne;
- migdałek językowy;
- migdałek gardłowy;
- migdałki trąbkowe;
- grudki chłonne tylnej ściany gardła;
- pasma boczne.
Pierścień Waldeyera pełni funkcję ochrony immunologicznej gardła (produkcja limfocytów i przeciwciał) przed chorobami. Jego lokalizacja zapewnia stały kontakt ze środowiskiem zewnętrznym [6].
Jakie funkcje pełni gardło?
Główne funkcje gardła skupiają się wokół układu pokarmowego i oddechowego, ale nie tylko. Poszczególne części gardła pomagają w wielu procesach fizjologicznych.
Funkcje trawienne
Gardło bierze udział w przełykaniu kęsów pokarmowych i połykaniu śliny oraz w transporcie pokarmu z jamy ustnej do przełyku i żołądka. Ma to związek z trzema fazami deglucji, czyli połykania [7].
- I faza dobrowolna (ustna) – znajduje się pod kontrolą okolic ruchowych kory mózgowej, trwa do 30 sekund i zależy od dowolnych ruchów języka i policzków; pokarm jest przeżuwany, formowany w kęsy i przesuwany ku tyłowi do cieśni gardła;
- II faza gardłowa – trwa ok. 1-3 sekundy i ma charakter odruchu niezależnego od woli, gdyż receptory znajdujące się w gardle wysyłają impulsy do ośrodka połykania w rdzeniu przedłużonym; w tej fazie nagłośnia zapobiega przedostawaniu się pokarmu do tchawicy i następuje transport kęsów przez gardło do przełyku;
- III faza przełykowa – ma charakter odruchowy, trwa ok. 4-10 sekund i obejmuje przesuwanie się kęsa pokarmowego z przełyku do żołądka.
Funkcje oddechowe
Gardło pomaga także w ogrzewaniu, oczyszczaniu, nawilżaniu i przedostawaniu się powietrza ze środowiska zewnętrznego do płuc [8].
Funkcja wokalizacji
Gardło współpracuje z fałdami głosowymi i uczestniczy w wydawaniu dźwięków [8].
Funkcja wyrównywania ciśnienia
Ujście trąbki słuchowej w nosowej części gardła służy wentylacji i wyrównywaniu ciśnienia w uchu środkowym [8].
Co robić, gdy boli gardło?
Gardło to bardzo ważny narząd dla całego organizmu, dlatego warto dbać o jego zdrowie i prawidłowe funkcjonowanie. Trzeba zwrócić uwagę na objawy alarmujące o tym, że dzieje się coś niepokojącego oraz wdrożyć odpowiednią diagnostykę.
Objawy alarmowe i różnicowanie chorób gardła
Jakie są najważniejsze objawy alarmowe wymagające pilnej konsultacji laryngologicznej? Przede wszystkim są to [9]:
- problemy z przełykaniem np. trudność w przełykaniu (dysfagia) lub ból podczas połykania (odynofagia) – potrzebna jest diagnostyka w kierunku guza lub refluksu żołądkowo-przełykowego;
- jednostronny ból gardła, któremu towarzyszą guz na szyi, ból ucha, szczękościsk, w przypadku zaawansowanej choroby także duszność – trzeba wykluczyć nowotwór gardła;
- silny ból gardła z trudnościami w połykaniu i nieprzyjemnym zapachem z ust oraz pojawiająca się gorączka – mogą być objawami mononukleozy lub anginy;
- przewlekły ból gardła niezwiązany z infekcją bakteryjną lub wirusową – może mieć związek np. z przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych lub narażeniem na czynniki drażniące błonę śluzową gardła np. dym tytoniowy;
- wysoka gorączka i ropne naloty na migdałkach, które wskazują na zakażenie bakteryjne wywołane przez paciorkowiec β-hemolizujący (wirusowe zapalenie gardła ma łagodniejszy przebieg z niską lub bez gorączki).
Do specjalisty należy zgłosić się także, jeśli występuje krwioplucie, nagła utrata masy ciała lub silny, przeszywający i krótkotrwały, ale powtarzający się ból gardła (neuralgia).
Diagnostyka chorób gardła
Ból i inne dolegliwości ze strony gardła mogą mieć różne przyczyny, dlatego podstawowe znaczenie diagnostyczne ma wywiad lekarski z pacjentem. Lekarz rodzinny przeprowadza też badanie ogólne pacjenta oraz ocenia stan jego gardła. Jeśli diagnostyka będzie wymagała konsultacji u specjalisty, chory zostaje skierowany do laryngologa, gdzie przechodzi pełne badanie laryngologiczne z dokładną oceną gardła [9].
W przypadku trudności w odróżnieniu zapalenia gardła wirusowego od bakteryjnego może być konieczne wykonanie badań laboratoryjnych, takich jak diagnostyka mikrobiologiczna: wymaz z gardła, testy antygenowe i hodowle bakteryjne dla paciorkowców z grupy A [9].
Najczęściej nie ma potrzeby wykonywania dodatkowych badań obrazowych [9]. Jeśli jednak zaistnieje taka konieczność (np. podejrzenie nowotworu), lekarz może zlecić zrobienie tomografii komputerowej (TK), rezonansu magnetycznego (MRI) lub ultrasonografię węzłów chłonnych szyi.
Gardło jest bardzo ważną częścią ludzkiego ciała. Odpowiada za szereg funkcji niezbędnych dla funkcjonowania organizmu oraz utrzymania zdrowia i dobrego samopoczucia. Dzięki lepszemu zrozumieniu budowy gardła, jego funkcji i potencjalnych problemów, można lepiej dbać o ten narząd i zapobiegać potencjalnym chorobom.
Najczęściej zadawane pytania dotyczące gardła:
1. Jakie są najczęstsze choroby gardła?
Głównym problemem, który zwykle dotyka gardło, są stany zapalne i infekcje bakteryjne lub wirusowe. Ostre zapalenie gardła i migdałków częściej występuje w okresie jesienno-zimowym, dlatego, że ludzie przebywają w zamkniętych miejscach z suchym powietrzem, co powoduje namnażanie patogenów i ułatwia zarażenie się od innych. Długotrwały ból i dyskomfort może wskazywać na przewlekłe zapalenie gardła. Warto również pamiętać, że podrażnienie gardła mogą powodować też procesy zapalne spowodowane refluksem żołądkowo-przełykowym, alergie, drażniące substancje np. alkohol lub dym papierosowy oraz infekcje wirusem HPV.
2. Jak dbać o zdrowie gardła?
Aby utrzymać organizm w zdrowiu i zachować prawidłowe funkcje gardła, ważne jest przestrzeganie dobrych nawyków i unikanie tego, co szkodzi gardłu:
- pij dużo wody, aby utrzymać nawilżenie błon śluzowych;
- w okresie wzmożonych zachorowań na infekcje górnych dróg oddechowych unikaj zatłoczony miejsc, w których przebywają chorzy ludzie;
- unikaj palenia i nadmiernego spożycia napojów alkoholowych;
- przestrzegaj higieny: nie wkładaj do ust brudnych przedmiotów, nie oblizuj palców, nie obgryzaj paznokci;
- utrzymuj zbilansowaną i zdrową dietę;
- reaguj na stany zapalne i infekcje stosując się do porad lekarza i przyjmując działające miejscowo leki przeciwbólowe i przeciwzapalne np. tabletki do ssania.
Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty, w przypadku problemów ze zdrowiem, należy skontaktować się z lekarzem.
Bibliografia:
- Dżygóra W., Podstawy histologii część II. Histologia wybranych narządów, Skrypt dla studentów licencjatów pielęgniarstwa, ratownictwa medycznego, fizjoterapii i wychowania fizycznego 2016.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji Narodowej, Układ oddechowy i jego funkcje (witryna internetowa: https://zpe.gov.pl/a/uklad-oddechowy-i-jego-funkcje/DpduCQG5g, dostęp: 04.08.2025).
- Portal Stomatologa, Gardło, 2020 (witryna internetowa: https://stomatologa.pl/anatomia/gardlo, dostęp: 04.08.2025).
- Radlak K., Gardło, 2024 (witryna internetowa: https://fizjoterapeuty.pl/anatomia/gardlo.html, dostęp: 04.08.2025).
- Modrzyński M. i in., Układ chłonny gardła – ogólna charakterystyka, Borgis – Nowa Medycyna 1/1999, (witryna internetowa: https://www.czytelniamedyczna.pl/1154,uklad-chlonny-gardla-ogolna-charakterystyka.html, dostęp: 04.08.2025).
- Waśniewska E., Nowak K., Przewlekłe zapalenie migdałków podniebiennych i przerost migdałka gardłowego, Przew Lek 2002, 5, 10, (witryna internetowa: https://www.termedia.pl/Przewlekle-zapalenie-migdalkow-podniebiennych-i-przerost-migdalka-gardlowego,8,1008,0,0.html, dostęp: 04.08.2025).
- Waśko-Czopnik D., Paradowski L., Zaburzenia połykania w praktyce lekarskiej, Borgis - Nowa Medycyna 10/1999 (witryna internetowa: https://www.czytelniamedyczna.pl/1410,zaburzenia-polykania-w-praktyce-lekarskiej.html, dostęp: 04.08.2025).
- Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka, tom V, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2012.
- Wiercińska M., Ból gardła – przyczyny, objawy, leczenie i domowe sposoby, 2022 (witryna internetowa: https://www.mp.pl/pacjent/objawy/105644,bol-gardla, dostęp: 04.08.2025).
